Osmanlı İmparatorluğu’nun o asırlar boyunca süren görkemli serüveninde, kadehlerin üzerine çöken her yasak ve ferman, aslında toplumsal ve ekonomik birer güç mücadelesini simgeler. Siyasi otoritelerin dönem dönem getirdiği bu sert engellemeler, sanılanın aksine sadece dinsel kaygılarla değil; doğrudan asayiş, kamusal düzen ve vergi dengelerini yönetmek amacıyla hayata geçirilmiştir.
Bugünün Türkiye’sinde Şarap ve Yasak
WAYANA’yı şarap kültürüne odaklanan bugünkü formatıyla hayata geçirdiğimiz, iki yıla yaklaşıyor. 2022 yılında bu faaliyete başladığımızda Türkiye’de içkiye dönük reklam yasağı zaten yedi yıllık bir geçmişe sahipti. Paylaşımlarımızda şaraba yer verdiğimiz için Instagram hesabımız bloke edilip kapatıldı. Bu nedenle WAYANA Wine Bar adıyla yaptığımız tanıtımlar konusunda çok dikkatli olmaya çalışıyoruz. Uygulama o kadar trajikomik ki, yayınevleri adında şarap geçen kitapları yayınlamak konusunda endişe taşıyorlar, bundan cezaî sorumluluk çıkabileceğini düşünüp uzak durmayı tercih ediyorlar. Bu kısıtlayıcı yaklaşımın yaşadığımız topraklardaki geçmişini anlamak için Osmanlı’daki şarap yasaklarına yakından baktık.
Osmanlı’da Şarap
Altı yüz yılı aşkın bir süre geniş bir coğrafyaya hükmeden Osmanlı Devleti’nin şarapla inişli çıkışlı bir ilişkisi olmuş. Hanedanlık yapısının Müslüman bir soydan gelmesi ve halkın önemli bir bölümünün Müslüman olmasına rağmen, farklı etnik kökenden olan ve farklı dinlere mensup grupların bir arada yaşaması, içkiye dönük kısıtlayıcı kuralların da dönemsel olarak büyük farklılıklar göstermesiyle sonuçlanmış. Böylece gayrimüslim tebaanın, Müslüman halk için geçerli olan yasaklardan en az etkilenmesi amaçlanmış.
Şer’i kurallara dayalı ve Müslümanlar için geçerli içki yasağı her zaman geçerli olmakla birlikte, tarih kayıtları Osmanlı Devleti’nde içkinin tümüyle yasaklandığı dönemler olduğunu da gösteriyor. Yasakların süreleri elbette ki farklılıklar göstermiş. Bu yazıda, Osmanlı Devleti’nde hangi padişahlar döneminde içki yasağının uygulandığını bir bütün olarak derlemeye çalıştık. Bu değişimlerin devletin yaşam süresi içindeki paylarının ne kadar olduğunun irdelenmesi, Osmanlı dönemini değerlendirmek açısından şüphesiz önemli ipuçları barındırıyor. Fakat belki daha da ilginç olanı, yasakların konulduğu zamanlarla ilgili bilgimiz olmasına rağmen, ne zaman yürürlükten kalktıkları tarihsel kayıtlardaki muğlaklık.
IV. Murad Dönemi ve Siyasi Asayiş Kaygısı Olarak Şarap Yasakları
Osmanlı tarihindeki en sert ve kanlı şarap yasaklarının uygulandığı IV. Murad dönemi (1630’lar), sanılanın aksine yalnızca teolojik bir dinsel refleksle açıklanamaz; bu baskı mekanizmasının ardında dikey bir siyasi asayiş ve otorite kurma kaygısı yatmaktadır. Dönemin İstanbul’unda, özellikle büyük yeniçeri isyanlarının, askeri ayaklanmaların ve taht kavgalarının planlandığı asıl fitil merkezleri, devlet denetiminden uzak olan kozmopolit Galata ve Suriçi meyhaneleriydi. Genç padişah, 1633 yılındaki büyük Cibali yangınının yarattığı kaosu ve toplumsal öfkeyi fırsat bilerek, kahvehanelerle birlikte tüm meyhaneleri de dikey olarak kapatmış ve alkol tüketimini ölüm cezasına bağlamıştır. Buradaki asıl devlet aklı, kentin o kontrolsüz sosyalleşme ağlarını dağıtmak, askeri ve sivil muhalefeti sessizleştirmek ve saray otoritesini sokak seviyesinde en sarsıcı şekilde yeniden tesis etmekti. Dolayısıyla Osmanlı şarap yasakları, çoğu zaman dini birer buyruktan ziyade, devleti korumayı amaçlayan doğrudan birer askeri-güvenlik doktrini olarak yürütülmüştür.
Hazine ve Kadeh Arasındaki Denge: Şarap Vergilerinin İktisadi Gücü
Osmanlı devlet idaresinin şarap ve meyhane yasakları konusunda asırlar boyunca sergilediği o meşhur zikzaklı duruşun (bazen göz yumma, bazen sert yasaklama) arkasında yatan asıl büyük sır, devlet hazinesinin şarap ticaretinden elde ettiği o devasa “vergi” (rüsumat) gelirleridir. Gayrimüslim tebaanın bağcılık ve üretim yapması tamamen serbest bırakılmış ve bu sıvılar Galata Limanı’na indirildiğinde gümrük vergilerine, şehir içinde satıldığında ise “müruriye” (geçiş) ve bizzat meyhane ruhsatlarından tahsil edilen maktu vergilere tâbi tutulmuştur. Savaş bütçelerinin daraldığı veya hazinenin nakit sıkıntısı çektiği dönemlerde, padişahlar ne denli muhafazakâr olurlarsa olsunlar, şarap ticaretini teşvik ederek hazineye muazzam birer finansal akış sağlamışlardır. Bu iktisadi denge, kadehteki sıvıyı yalnızca dinsel birer günah olmaktan çıkarıp, devlet mekanizmasının sürdürülebilirliğini sağlayan en stratejik finansal ve vergi kalemlerinden birine dönüştürmüştür.
Osmanlı’da Yasakların Kronolojisi
Aşağıda, kronolojik olarak içki yasağı koyan padişahları ve hükümranlık yıllarını bulabilirsiniz.
- Kanunî Sultan Süleyman (1520-1566; aynı zamanda Osmanlı tarihindeki en uzun yasak uygulaması: 1555-1566)
- II. Selim (1566-1574)
- III. Murad (1574-1595)
- III. Mehmed (1595-1603)
- I. Ahmed (1603-1617)
- IV. Murad (1623-1640)
- IV. Mehmed (1648-1687)
- III. Selim (1789-1807)
- II. Mahmud (1808-1839)
Unutmamak lazım ki, yasak süresi kadar yasakların gerekçelerini incelemek de bir o kadar değerli. Tespitlerimize birkaç başlıkta birlikte bakalım:
- Yalnız içkiyle sınırlı yasakların olduğu uygulamalar göreceli olarak daha az. Yasak içeriği çoğunlukla içkinin yanı sıra boza, kahve ve tütünü de içerecek şekilde daha geniş tutulmuş.
- Yasaklananların içki, kahve, boza, nargile, afyon olduğunu düşünmek de yanıltıcı olur. Esas yasaklanan maddeler değil, bu maddelerin servis edildiği yerler: meyhaneler, bozahaneler, kahvehaneler, vs.
- Bu yasaklarla mekânların hedeflenmesi aslında sadece içki servisinden kaynaklanmamış. Bu mekânlar dönemin toplumsal haberleşme ağı olan kulaktan kulağa (fısıltı gazetesi) iletişiminin uzunca bir dönem vuku bulduğu yerler olmuş. Bu yanıyla devlet politikasıyla çelişen her türlü bilginin yayılmasını önlemek ya da en azından zorlaştırmak için bu mekânların kapatılması ve iletişim kanalının kesilmesi amaçlanmış.
- Yukarıdaki keyif verici madde (eski adlarıyla müskirat ve mükeyyifat) yasağıyla doğrudan ilgisi olmamakla birlikte, kapatılan bir esnaf mekânı daha var: berberler.
1800’lerin ilk çeyreğinden sonra içkiye dönük hiçbir yasak getirilmemiş. Bunun belki birden çok sebebi var; fakat birinci sıraya konması gereken gerekçe (geleneği günümüzde de devam eden) içki satışlarından sağlanan vergi geliri. Aslına bakarsanız, Kanunî döneminden sonra uygulanan yasakların hepsinin kısa süreli olmasının sebebi, giderek zayıflayan Osmanlı maliyesinin içkiden elde ettiği vergi kazancını kaybetmeyi göze alamaması.
Derviş Tuğrul Koyuncu’nun kaleme aldığı “Osmanlı İmparatorluğu’nda İçki Üretimi ve Tüketimi” adını taşıyan kitabı, bu konuya meraklı şarap severlere öneririz.
Osmanlı fermanlarının ardında saklanan o asayiş ve vergi kaygılı şarap kapatmaları, kadehler üzerindeki asırlık devlet denetimleri ve İstanbul’un kozmopolit sıvı belleği ilginizi çekiyorsa, blogumuzdaki diğer nitelikli tarihsel ve bölgesel araştırmalarımıza da göz atabilirsiniz:
Osmanlı döneminde yasaklardan sıyrılabilmek adına Suriçi’nin muhafazakâr sınırlarından kaçıp Ceneviz surlarının dikey özgürlüğüne ve kozmopolit liman meyhanelerine sığınan o meşhur tarihi semtin hikâyesini okumak için Bir Şarap Semti Galata tarihsel coğrafya çalışmamızı ziyaret edebilirsiniz.
Devlet yasaklarının ve ağır idari-yasal baskıların günümüz modern Türkiye’sinde de butik üreticileri nasıl görünmez birer dikey kısıtlama çemberine alarak kapılarına kilit vurdurduğunu anlamak için Bir Şaraphanenin Otanazisi: Sektörel Bir Ağıt ve Veda sosyolojik saha analizimizi inceleyebilirsiniz.
Osmanlı gümrük depolarına inen o fıçıların ve amforaların; meşe fıçılardan ve cam şişelerden binlerce yıl önce oksijen transferini miligram düzeyinde dengeleyen o antik killi kapların mucizelerini öğrenmek için Şarabın Oksijenle İmtihanı: Amforanın 1000 Yıl Süren Saltanatı arkeo-enoloji yazımıza bakabilirsiniz.
Osmanlı’nın bu saray ve sokak yasaklarından binlerce yıl önce; Hitit İmparatorluğu yasalarında şarabın ve bağların devlet koruması altına alınarak hırsızlığa ve talana karşı nasıl sert kraliyet kanunlarıyla korunduğunu görmek için Dünyanın İlk Master of Wine’ı GAL GEŞTİN ve Hitit Şarap Tarihi kurumsal arşiv çalışmamızı keşfedebilirsiniz.
