Anadolu topraklarında derin izler bırakan Hititlerin elimize ulaşan tabletleri, bağcılık ve şarabın bu kadim uygarlıktaki yerini anlayabilmemiz açısından büyük değer taşır. Tabletlerin deşifre edilerek yorumlanan kısımlarından elde ettiğimiz sonuçlar, henüz devam eden ve uzun süre boyunca da devam edecek olan çalışmalarla, kim bilir, daha bilmediğimiz ne çok şeyi karşımıza çıkaracaktır.

Günümüze ulaşan tabletlerin uzmanlar tarafından yorumlanmasıyla, Hititlerin şarapla ilgisinin hem dinsel törenlerde ruhban sınıfının kutsal bir anlam yüklemesi hem de Hitit kraliyet ailesi ve çevresinin seçkin içkisi olarak kabul edilmesi olduğunu biliyoruz. Ama halk kesiminin de şaraba yoğun ilgi gösterdiğini ortaya çıkan yeni tabletlerin içeriklerinden anlıyoruz.

Hitit hükümdarlarının cenaze törenlerinin 12 gün sürdüğünü ve bu süre boyunca her günün ayrı bir ana başlık taşıdığını kayıtlar gösteriyor. Yas döneminin dokuzuncu günü tarımla ilgili adak ve yakarılara ayrılmasına ve bağcılığın da ilke olarak bu kapsamda olmasına karşın, son gün gerçekleşen ritüel, şarap ve asmanın nasıl farklı bir anlam taşıdığını gösteriyor. Bugünkü törenlerde anaç özelliği olan, günümüzdeki Yaşlı Asma konsepti gibi, asmalardan kesilen taze bir sürgünün ölüm sonrasındaki yolculuğunda sıkıntı çekmemesi için bereket sembolü bu genç asma sürgünüyle ifade edilmekte ve ölüyü saran kumaşlara iliştirilmektedir.

Bir başka Hitit ritüelinde istenen verimliliğe ulaşamayan bağların bereketini artırmak için düzenlenen ayinde bir dişi domuzun cinsel organı bağa gömülerek toprağın tekrar canlanması konusunda tanrılardan yardım istenmektedir.

Hitit kayıtlarında karşımıza çıkan GAL-GESTİN unvanını Hitit ordularının yönetim sorumluluğunu taşıyan ve hükümdar ailesinin üyeleri arasından seçilen seçkinlerin üstlendiğini biliyoruz. Ama bu unvanın içerdiği bir başka anlam ve yetki alanı var. Hitit dilinde ‘Chief of Wine-Şarap Başı’ anlamını taşıyan bu unvanı taşıyan makam, bağların güvenliğini ve verimliliğini kanunlar yoluyla sağlar ve uygular, ayrıca hem dinsel törenlerin hem de halkın günlük şarap ihtiyacının karşılanması sürecini yönetir.

Bugünün başlıkta benzettiğimiz ‘Master of Wine’ unvanı elbette orduların yönetimi başlığı açısından benzerlik taşımaz. Ama şarabın Hitit uygarlığında taşıdığı tarihsel öneme baktığımızda, yönetim erkinin en üst saflarında yer alan politik ve askeri yöneticilerin asli sorumluluklarından birinin bağların dirlik ve düzenini sağlamak, verimliliği göz etmek ve üretimin aksamadan devam etmesini sağlamak olmasına şaşırmamak elde değil.

This blog is based on the information of Leonardo Massi, Carlo Corti and Belkis Dinçol, who are competent experts in their fields. Wine history is an area that does not receive the attention it deserves in our country. We owe them a debt of gratitude for their academic studies, which will serve as a resource for future wine history works. Cheers!

GAL-GEŞTİN: Hitit Sarayında Hem Ordu Komutanı Hem Asma Hamisi

Hitit İmparatorluğu’nun o çivi yazılı tabletlerinden süzülen “GAL-GEŞTİN” (Şarap Şefi / Müdürü) unvanı, şarabın o dönemde yalnızca bir gastronomi ögesi değil, bizzat saray hiyerarşisinin ve askeri bürokrasinin en tepe noktasındaki bir iktidar ve güvenlik enstrümanı olduğunu kanıtlar. Bu unvanı taşıyan yöneticiler, genellikle kraliyet ailesine mensup, savaş meydanlarında Hitit ordularını sevk ve idare eden en kıdemli generaller arasından titizlikle seçilirdi. Ancak bu yüksek rütbenin askeri gücü, asmanın ve şarabın korunmasıyla doğrudan bağlantılıydı. GAL-GEŞTİN, devletin şarap ikmal hatlarını denetlemek, tapınaklarda tanrılara sunulan kutsal “libasyon” (sıvı sunusu) törenlerinin ritüel standartlarını korumak ve saray mahzenlerinin mutlak güvenliğini sağlamakla mükellefti. Dolayısıyla bu kadim konum, lojistik gücü, dini meşruiyeti ve askeri otoriteyi tek bir kadehin asil sorumluluğunda birleştiren eşsiz bir antik idari dehadır.

Hitit Yasalarında Bağ Güvencesi ve Tarımsal Disiplin

Anadolu topraklarında şarap üretiminin bir devlet politikası olarak nasıl disipline edildiğini anlamak için Hititlerin o dönem için devrim niteliğindeki hukuk kodlarına bakmak gerekir. GAL-GEŞTİN’in idari kontrolü altındaki bağ alanları, imparatorluk kanunlarının en katı mülkiyet koruma maddeleriyle güvence altına alınmıştı. Bir bağa zarar vermenin, asma kütüklerini sökmenin veya mahzenlerden şarap çalmanın cezaları, dönemin diğer Mezopotamya uygarlıklarının aksine doğrudan ağır tazminat yaptırımlarıyla disipline edilmişti. Üreticinin hakkını, toprağın verimliliğini ve asmanın sağlığını korumak adına bağların arasına domuz üreme organlarının gömülmesi gibi dinsel ritüeller bile bizzat devlet gözetiminde organize edilirdi. Bu yüksek hukuki ve idari hassasiyet, Hititlerin şarabı tesadüfi bir tarım ürünü olarak değil, imparatorluğun kültürel ve ekonomik omurgası olarak gördüklerinin rasyonel birer anıtıdır.

Hitit İmparatorluğu’nun o sarsılmaz devlet hiyerarşisinde asmanın ve kadehlerin güvenliğini sağlayan GAL-GEŞTİN unvanı, antik Anadolu bağcılık yasaları ve şarabın bu topraklardaki kurumsal tarihi ilginizi çekiyorsa, blogumuzdaki diğer nitelikli tarihsel araştırmalarımıza da göz atabilirsiniz:

• Anadolu topraklarındaki bu köklü devlet vizyonunun yüzyıllar sonra; Genç Cumhuriyet kadrolarının o planlı enstitüleri ve Tekel (İnhisarlar İdaresi) fabrikalarıyla modern düzeyde nasıl yeniden dikey bir kalkınma modeline dönüştüğünü okumak için 1923-1950 Dönemi Türkiye Cumhuriyetinin Şarap Politikaları yakın tarih monografimizi ziyaret edebilirsiniz.

• Hitit saraylarındaki o diplomatik kadeh ritüellerinin Akdeniz havzasındaki o felsefi yansımalarını; entelektüel tartışmaların suyla seyreltilmiş sıvılarla birleştiği o antik kodları keşfetmek için Antik Yunan Dünyasında Şarap Kültürü ve Sempozyum Ritüelleri arkeolojik analizimizi inceleyebilirsiniz.

• Tarihsel süreçte devletlerin, kralların ve felsefe okullarının şaraba sıradan bir alkollü sıvı olmanın ötesinde neden “medeniyet kurucu bir kültürel hafıza” olarak yaklaştıklarının o sarsıcı antropolojik manifestosunu okumak için Şarap Yalnız Alkollü İçecek Değildir: Kültürel Hafıza derin çalışmamıza göz atabilirsiniz.

• Hitit döneminden bu yana şarap fermente etmek, saklamak ve taşımak için kullanılan o gözenekli killi toprak kapların (amforaların), modern enolojideki o muazzam avangart geri dönüş hikayesini teknik verilerle görmek için Modern Şarap Üretiminde Amforaların Yeri ve Enoloji Etkisi teknik analizimize bakabilirsiniz.