Jeff Siegel’in meininger.de web sitesinde yer alan yazısını okuyunca, onun ağırlıklı olarak Amerika üzerinden ele aldığı gelişmelere dünyanın farklı şarap ülkelerinde yaşananları da ekleyerek konuya biraz daha geniş açıdan bakmak istedim. Bugünkü veriler ışığında şarap dünyasının geleceği çok da aydınlık değil. Yazının son bölümünü de özellikle geride bıraktığımız beş yılda yaşadığımız değişim ışığında gelecek 10 yılda nelerle karşılaşmamızın mümkün olabileceğine ilişkin öngörülerime ayırdım.
Tutup tutmayacağını yaşarsak görürüz.
Şarap dünyasında son beş yılda neler yaşandı?
Pandemi dönemini geride bıraktıktan sonra küresel şarap dünyası, o güne kadar görmezden gelmeyi tercih ettiği önemli sorunlarla yüzleşmek zorunda kaldı.
Aslında sorunlar pandemi öncesindeki yıllarda da ipuçlarını vermişti. Şarap tüketimindeki yükseliş ivmesi azalsa da devam ediyordu. Önceleri bunun geçici olduğuna inanmayı tercih eden sektör, pandemi sonrasında acı gerçekle karşı karşıya kaldı: Düşüş şiddetleniyordu ve göstergeler bunun devam edebileceğine işaret ediyordu.
Bu havayı ağırlaştıran başka etkenler de vardı. Eskiden sesi çok daha zayıf çıkan alkol karşıtlarının etkisinin artması, Fransız paradoksu olarak şarap dünyasının bağrına bastığı yaklaşımın bilimsel açıdan artık eskisi kadar savunulabilir olmaması, şarap tüketiminde en büyük paya sahip baby boomer kuşağı ve onları izleyen kuşakların tüketimdeki ağırlığının azalması gibi gelişmeler bir araya geldi. Süreç, artışın yalnızca ivme kaybetmesinden çıktı ve fiilî düşüşe dönüştü.
OIV (Uluslararası Bağcılık ve Şarap Örgütü) verileri düşüşün boyutunu açıkça gösteriyor. Dünya şarap tüketimi 2025’te yaklaşık 208 milyon hektolitreye geriledi. 2018’den bu yana yaşanan düşüş yaklaşık yüzde 14 ve dünya tüketimi artık 1960’ların başından beri görülmeyen seviyelerde.
Düşüş eğiliminin geçici olduğuna kendilerini inandırmakta güçlük çekmeyen üretici tarafı bütün bu gelişmelere karşı üretim arzını artırmaya devam etti.
Bugün geldiğimiz yerde tanklarında beklettiği şarabı satamayan, iklim koşulları nedeniyle geçtiğimiz yıllarda daha az üretim yapmak zorunda kaldığı hâlde stoklarını eritemeyen bir üretici gerçeği var. Ayrıca üretim maliyetlerinde dünya genelinde yaşanan büyük artışlar ister istemez fiyatlara yansıyor. Bu da zaten azalan tüketimi daha da olumsuz etkiliyor.
Sektörde olup bitenlere bakınca hepimizin tüyleri diken diken oluyor:
- Üreticiler uğradıkları satış kayıplarını finanse etmek için kullandıkları kredileri çevirmekte yolun sonuna gelmiş durumdalar. Üstelik bankaların bugünkü yaklaşımları, geçmiş kriz dönemlerindeki yaklaşımlarından çok farklı. Kredilerin riskini daha fazla taşımamak için teminatların tasfiye edilmesini tercih ediyorlar. Bu da işletmelerin kapanması veya el değiştirmesi anlamına geliyor.
- Köklü geçmişe sahip, pazarda saygın yerleri olan üreticilerden bazılarının bile bağ ve tesislerini zorunlu veya gönüllü olarak satışa çıkardıklarını görüyoruz. Sermayenin el değiştirmesi gibi de görülebilecek bu gelişmeler özellikle Kaliforniya ve Bordeaux’da dikkat çekici boyutlara ulaşıyor.
- Başta Fransa’nın Bordeaux bölgesi olmak üzere bağlardaki asmaların devlet desteğiyle söküldüğünü, desteğin olmadığı durumlarda bile bağcıların kendi inisiyatifleriyle bu kararı aldığını görüyoruz.
- Üstelik önümüzdeki dönemde rekoltenin yükseldiği yıllar, normal koşullarda üreticiyi sevindirmesi gerekirken, talebin zayıf kaldığı bir pazarda stok baskısını ve stok maliyetlerini daha da artırabilecek.
Bütün bunları hesaba katarak bir değerlendirme yaptığımızda, şarap sektörünün alışılmış düzeninin artık yeni bir evreye girdiğini görüyoruz.
Zor olan aslında değişim değil. Yaşananların geçici olduğuna kendini inandırmış bir sektörün bunların kalıcı olduğunu fark etmesinin yarattığı panik ve ışık görmüş tavşan gibi kalakalması.
Her değişim döneminde olduğu gibi, yükleri daha hafif olanların manevra kabiliyetleri daha fazla olacak. Ağır risk taşıyanlar muhtemelen bu süreçte daha fazla zorlanacak. Yeni dönemde avantaj sağlayacak olanlar değişimi erken fark eden ve onun için de ortaya çıkan fırsatlara uyum sağlayabilenler olacak.
Hangi niş alanların yaşama şansı daha fazla?
Şarap üretim ve tüketiminde gerileme yaşanıyor olması, sektörün yok olma sürecine girdiği anlamına elbette gelmiyor.
Aslında şarap dünyasında uzun ve sancılı bir yeniden dengelenme yaşanıyor. Yıllar içinde oluşan arz fazlası bir anda ortadan kalkmak yerine bağ alanlarının daralması, üretimin azalması ve stokların zaman içinde eritilmesiyle küçülüyor.
Sürecin sonunda bugünkünden daha küçük ama arz ile talebin birbirine daha fazla yaklaştığı, dolayısıyla daha sağlıklı bir sektör ortaya çıkabilir.
Peki sektörün hangi segmentlerinde nasıl gelişmeler olabilir?
Miras bağlardan güç alan yerel şaraplar
Şarap sektörünün durmaksızın büyümesinin yakıtı olan standart fabrikasyon şaraplara ilgi azalırken, güçlü yerel kimliğe sahip olanların şansı artabilir. Doğduğu topraklarda varlığını sürdüren otokton üzüm çeşitlerinden yapılan şaraplar daha fazla ilgi görebilir.
Birbirine benzeyen ürünlerin giderek çoğaldığı bir dünyada farklılaşmanın yolu, belki de yeniden yerel olana dönmekten geçecek.
İklim değişimine uyum sağlayan yerel ve hibrit üzüm çeşitleri
Küresel ısınmayla birlikte bağcılığın Kuzey Yarımküre’de daha kuzeye ve yüksek rakımlara doğru ilerlediğini göreceğiz. Bunun yanında, sıcaklık ve kuraklığa doğal olarak daha dayanıklı yerel çeşitlerle yeni koşullara uyum amacıyla geliştirilen hibrit çeşitlerin önemi artacak.
Bu özellikleri taşıyan çeşitlere ve bağlara yatırım yapan işletmeler yeni iklim koşullarına uyum sağlamak konusunda önemli bir avantaj elde edebilir.
Bağ, şarap ve gastronomi deneyimleri
Bağ, şarap ve gastronominin birlikte yer aldığı deneyimler çeşitlenecek ve yaygınlaşacak. Türkiye’nin gecikerek de olsa adım attığı bu turizm segmenti, şaraphaneler için yalnızca yeni bir gelir alanı değil, tüketiciyle doğrudan ilişki kurmanın da önemli yollarından biri olacak. Daha şimdiden bu alanda yatırım yapmış işletmelerin piyasadaki olumsuz koşullardan daha az etkilendiğini gözlüyoruz. Gelecekte şarabın yalnızca şişenin içinde satılan bir ürün değil, bağın, üretildiği coğrafyanın, gastronominin ve hikâyesinin birlikte sunulduğu bir deneyimin parçası olması giderek daha fazla önem kazanacak.
Gelişen teknolojik altyapı ve yapay zekâ entegrasyonu
Bağcılıkta görüntüleme sistemleri, sensörler ve yapay zekâ destekli karar araçlarını kullanan üreticiler hastalıkların erken teşhisinden sulama ve ilaçlama yönetimine kadar pek çok alanda avantaj elde edecek. Hassas tarım uygulamalarının yaygınlaşması hem maliyetlerin hem de kullanılan kaynakların azaltılmasına yardımcı olacak. İşgücü maliyetini azaltan robotik çözümleri de giderek daha fazla görmeye başlayacağız. Bu entegrasyonlarda hızlı hareket eden işletmeler önemli bir avantaj elde edecekler.
Mikro ve küçük işletmelerin adaptasyon avantajı
Azalan tüketim ve hızla değişen tercihler, büyük ölçekli ve yüksek sabit maliyetli işletmeler üzerinde ciddi baskı yaratacak. Mikro ve küçük işletmeler ise üretim miktarlarını, ürün portföylerini ve satış kanallarını yeni koşullara daha hızlı uyarlayabilmeleri sayesinde önemli bir çeviklik avantajına sahip olabilirler. Türkiye’nin şarapla ilgili zorlayıcı koşulları bu işletmelerin yaşama riskini artırıyor olsa da, üreticilerimizin büyük çoğunluğunun bu kategoride yer alması, değişen koşullara uyum sağlamak açısından sektör için önemli bir şans olabilir.
Daha küçük ama daha dengeli bir şarap dünyası mı?
Bütün bunlara baktığımızda şarap sektörünün sancılı bir geçiş döneminin içinde olduğunu görüyoruz. Bu sürecin sonunda bugünkünden daha küçük ama daha dengeli bir sektörle karşılaşmamız mümkün.
Bunun yolu değişime direnmekten değil, değişimin ne söylediğini anlamaktan geçiyor.
Türkiye’nin kendine özgü koşulları bu dönüşümü daha da zorlaştırıyor. Alkollü içecek sektörüne yönelik kısıtlamaların yanı sıra satın alma gücündeki büyük düşüş, iç pazarı küresel sorunlara karşı daha da kırılgan hâle getiriyor.
Tablo pek parlak olmasa da mücadeleye devam.
Var mı başka çaremiz?
