Vine has existed on our planet for millions of years. Vines have watched the birth and extinction of millions of living species that no longer exist today. When we compare the existence of human, which goes back three million years, with that of the vine, we see that we are yesterday's children.
Carole Meredith ve DNA Analizlerinin Ortaya Çıkardığı Genetik Mucize
Gouais Blanc, asırlar boyunca sıradan, kalitesiz, yüksek asitli ve kitle üretimine uygun “köylü üzümü” olarak dışlanıp bağlardan sökülürken, 1990’ların sonunda California Üniversitesi (UC Davis) bünyesinde Dr. Carole Meredith liderliğinde yürütülen mikrosatellit DNA profilleme çalışmaları şarap dünyasında adeta bir deprem etkisi yaratmıştır. Bilim insanları, bugün dünyanın en prestijli, en pahalı ve asil beyaz şaraplarının hammaddesi olan Chardonnay, Riesling, Gamay, Aligoté ve Elbling gibi 80’den fazla popüler varyetenin anne-baba eşleşmelerini analiz ettiklerinde, bu asil salkımların tamamının bir ebeveyninin asil Pinot ailesi, diğer ebeveyninin ise dışlanan o “çapkın” Gouais Blanc olduğunu rasyonel olarak kanıtlamıştır. Genetik biliminin bu sarsıcı tescili, doğadaki biyoçeşitliliğin ve melezleşmenin gücünü ortaya koyarken, elitist pazarlama masalları üzerine kurulu şarap hiyerarşisinin o yapay “soyluluk” iddialarını da kökten çürütmüştür.
Orta Çağ Avrupası’nda Sosyal Sınıf Sınırlarının Enolojik Yansıması
Gouais Blanc’ın tarihsel serüveni, Orta Çağ Fransası’nda ve Kutsal Roma İmparatorluğu sınırları içerisinde dikey birer sosyal sınıf ayrımının en çarpıcı enolojik yansımasıdır. Aristokrat sınıf ve manastır keşişleri, kendi seçkin sofraları için düşük verimli ama aromatik olarak yoğun Pinot varyetelerini yetiştirirken, toprağa bağlı yaşayan köylü sınıfının, yani serflerin, bu asil üzümleri yetiştirmesi feodal yasalarla sert bir biçimde sınırlandırılmış ya da yasaklanmıştır. Köylüler ise, her türlü zorlu hava koşuluna ve hastalığa muazzam bir direnç gösteren, dikey ve bereketli salkımlarıyla yüksek verim sunan Gouais Blanc’ı ekmişlerdir. İlginçtir, üzümün Almanca ismi olan “Heunisch” Hun kavimlerine atfen barbarca anlamına gelir. Keza, Fransızca “Gou” sözcüğü de kaba/avam anlamındadır. Gördüğünüz gibi, verilen lakaplar bu sınıfsal dışlanmanın dilsel kanıtlarıdır. Ancak tarih, o feodal elitlerin kaba bulduğu bu “barbar” salkımın genlerindeki o muazzam üreme dehası sayesinde bugünkü modern şarapçılık imparatorluğunu kurarak en tatlı intikamını almıştır.
Bilim dünyasının geliştirmiş olduğu DNA analiz metodolojisi ve araçları sayesinde eskiden ancak ‘olduğu tahmin edilen’ değişimlerin artık güvenilir bir biçimde kanıtlandığı çağın içinde yaşıyoruz. DNA analizleri suç biliminde kullanılmaya başlandığından beri yanılma paylarının azaldığını, haksız kararların değiştiğini hem günlük hayatta okuduğumuz haberlerde hem de dizilerde ve filmlerde izliyoruz.
DNA analizinin kullanıldığı alanlardan birisi de üzüm dünyası. Bilim dünyası DNA esaslı değerlendirme yapma yetkinliğine kavuşmadan önce asmaların sınıflandırılması konusunda yapılan bilimsel araştırmalar ampelografiyle sınırlıydı. Ampelografi çalışan bilim insanları sayesinde Vitis adıyla anılan asma ailesinin üyeleri bulundu. Ampelografi, büyük zorluklarla uygulanan bir alandı çünkü asmaların gözlem ve karşılaştırmaları esasına dayanıyordu ve hata yapma ihtimali yüksekti. Ama yine de bu alanda yapılan çalışmalar sayesinde bugünkü bilgi birikimine ulaşmak mümkün oldu. DNA analizleri ortaya çıktıktan sonra, o zamana kadar doğru bilinen kimi saptamaların geçersizliği ortaya çıktı. Bu uzun bir konu, bir başka yazıyı yalnız bu konuya ayırmak üzere bırakalım.
Bugünkü konumuzun başlığı olan Gouais Blanc üzümü üzerinde çalışırken yukarıdaki giriş kısmında yer verdiğimiz Carole Meredith’in adıyla karşılaştım. Üzümün öyküsünün merkezinde Carole Meredith’in UC Davis’te akademisyen olarak çalışırken Avustralyalı bir üreticiden aldığı bilgiyle Gouais Blanc asmalarına ulaşması yer alıyordu. Wine Enthusiast dergisindeki haberde beş kuşaktır şarap üreten bir aile, bağlarından söküp atmak üzere olduğu yüz yıllık asmaların ticari olarak yetiştirilen son örnekler olduğunu fark eder. Bu üzümle ilgili araştırmaları Meredith’in yürüttüğünü öğrenip bağlantı kurarlar ve Gouais Blanc yok olmanın kıyısından döner.
Gouais Blanc neden önemli?
Üzümün Orta Çağ Avrupası’nın bağlarında geniş alanlarda yetiştirildiğine dair bilgilere son dönemde yapılan araştırmalarla ulaşılmış. DNA araştırmalarının başladığı 1990’lı yıllarda 10 ülkeden 20 araştırmacıyla oluşan bir ekip yaklaşık 300 üzüm cinsinin DNA analizlerini yapmış. Yapılan çalışmalardan elde edilen sonuçlar üzümlerin soy ağaçları hakkında ayrıntılı ve şaşırtıcı bilgilerin ortaya çıkmasını sağlamış. Bu bilgilerden bir tanesi de yazımızın konu başlığı olan Gouais Blanc.
Doğu Avrupa’da hayat bulduğu tahmin edilen Gouais Blanc esasında verimli bir şaraplık üzüm olmadığı için bağlardan çıkarılmaya başlanmış. Yukarıda isim kökenindeki aşağılamaya yer vermiştik. Ama Gouais Blanc öyle evlatlar yetiştirmiş ki adını ne koyarsanız koyun, yerinin doldurulması pek olası değil. Analık yaptığı üzümler arasında Chardonnay ve Gamay gibi yıldızlar var. Bu listeye Almanların Riesling’i, Fransızların Chenin Blanc’ı, Macarların Furmint’i gibi şarap dünyasının gözdelerini de ekleyebiliriz. Uzun lafın kısası, çapkın anne üzüm Gouais Blanc 81 çeşit üzüme analık yapmış.
Gouais Blanc şarabının sınırlı üretimi sürüyor. Parmakla sayılacak kadar az sayıda da olsa, türün devamını sağlamayı önemseyen ve iş edinen bir avuç üretici var. Ama bilim insanları Gouais Blanc cinsini yüzyıllar boyunca değişen iklim koşullarına adapte olmayı başarmasıyla da önemsiyorlar. Dünyanın içinde bulunduğu küresel iklim değişimi döneminde varlığını sürdürecek üzüm cinsleri için Gouais Blanc’ın rehberliğinin önemli olduğunun altını çiziyorlar. Yani tanrıların anası Kibele rolüyle belki üzüm dünyasının kazanovası yine göreve çağrılacak.
Gouais Blanc’ın o dikey genetik dehası, Carole Meredith’in laboratuvarlarında çözülen asma soy ağaçları ve şarap dünyasının o sıra dışı sınıfsal tarihi ilginizi çekiyorsa, blogumuzdaki diğer nitelikli teknik araştırmalarımıza da göz atabilirsiniz:
Gouais Blanc gibi asırlar boyunca unutulmuş, hor görülmüş ama asıl zengin yerel genetik kodları bünyesinde saklayan; Amber, Dişi Mercan ve Mecidiye gibi 11 kadim Anadolu mucizesinin tescil edilip kadehlere kazandırılma serüvenini okumak için Anadolu Mirası Üzümlerden Sonradan Hatırlananlar: İlk Kez Ticari Şarap Olan 11 Kayıp Çeşit enolojik rehberimizi ziyaret edebilirsiniz.
Gouais Blanc’ın atasal gen haritalarından çok daha geriye; asma familyasının yeryüzündeki ilk evrimsel adımlarını Kretase Dönemi’nin o devasa sürüngenlerinin dünyasında paleobotanik fosil kayıtlarıyla aramak için Dinozorlar ve Asmalar: Asma Familyasının Evrimsel Kökenleri paleobotanik çalışmamızı inceleyebilirsiniz.
Bölgesel asma genetiğinin ve yerel çeşitliliğin tescil edilmesinde üniversitelerin, DNA mikrosatelit profillemelerinin (ampelometrinin) ve bilimsel enstitülerin üstlendiği o hayati kurtarıcı rolleri keşfetmek için Akademinin Bağlar Üzerinden Şarap Sektörüne Kattıkları bilimsel ortaklık yazımıza göz atabilirsiniz.
Gouais Blanc’ın o asil melez çocuklarından biri olan ve bugün küresel ısınmanın, kuraklık şoklarının yakıcı etkilerine karşı Bordeaux’nun o aşırı muhafazakar apelasyon kurallarını bile esnetmeyi başaran dikey ekolojik adaptasyon projelerini okumak için Bordeaux 2050: Gıpta Edilecek Proje iklim enolojisi yazımıza bakabilirsiniz.
