Bugün Anadolu’nun herhangi bir bağ köyüne gidin, kahvehanede oturanların ellerine bakın. O nasırlı elleri sadece vücutların uzantısı olan uzuvlar gibi görmek haksızlık olur. O eller aynı zamanda, binlerce yıllık bir tarım kütüphanesinin son kayıtlarıdır. Bilmem farkında mısınız? Bu kütüphane sessizce yanıyor ve bizler sadece dumanı izliyoruz. Seçtiğim başlık bir karamsarlık ifadesi değil, çıplak ve sert bir gerçek: Son hasat yaklaşıyor mu?

Küresel Bir Yaşlılık Senaryosu

Bu mesele ne yazık ki sadece bizim coğrafyamızın bir talihsizliği değil. Toprak, tüm dünyada “gençliğini” kaybediyor. Rakamlar, alarm zillerinin ne kadar yüksek çaldığını kanıtlar nitelikte:

• Türkiye: Ülkemizde çiftçilerin yaş ortalaması 58’e yükselmiş durumda. Genç nüfusun tarımdaki payı her geçen yıl eriyor.
• Avrupa Birliği: Durum daha da vahim; Avrupa genelinde çiftçilerin yaş ortalaması 60 bandına dayandı. Her üç çiftçiden sadece biri 35 yaşın altında.
• ABD ve Japonya: ABD’de ortalama 57 iken, Japonya’da bu rakam 67’ye çıkmış durumda.

Dünya genelinde “çiftçi” dediğimiz figür, artık emeklilik çağına gelmiş, beli bükülmüş ama toprağı bırakamamış bir jenerasyonu temsil ediyor. Arkadan gelen kuşak ise bu ağır mesaiyi ve “prestijsiz” görülen hayatı reddederek şehirlere kaçıyor. Peki,  bu kararı verdiği için köyü terk edenlere kızmak mı lâzım? Kızmak işi çözmediğine ve üstelik doğru da olmadığına göre acaba ne yaparsak bu gidiş yeni bir sosyal uzlaşma fırsatı yaratır.

Bu yazıda bu konudaki uçuşan düşüncelerim yer alıyor.

Tuhaf ve Zorlu Bir Seçim: Bağ mı, Ekran mı?

Hayatımıza yaklaşık yirmi yıl önce giren akıllı telefonların son modelinin fiyatı, neredeyse küçük bir bağ fiyatına geliyor. Üstelik aldığınız anda demode olan ve kullanmanın finansal yükünü sürekli taşımanız gereken bir angajman cep telefonu. Aslında mesele cep telefonundan ibaret değil; bir network entegrasyonu ve modern insanın sosyal ilişkilerinin artık vazgeçilemez bir parçası olarak teknoloji kullanımı.

Gençlerin topraktan kaçışını sadece “tembellik” olarak nitelemek büyük bir yanılgı olur. Bunu derin bir sosyolojik kırılma olarak görmemiz daha gerçekçi. Modern dünya, başarıyı “klimalı ofislerde, ekran başında” tanımlarken; çamuru ve fiziksel yorgunluğu bir “gerilik” nişanesi olarak sundu. Belki bağcı anne-babalar da çocukları için başarıyı, kendi sıkıştıkları köyde ziraat tuzağına düşmemelerinde gördüler. Üstelik Cumhuriyet okuyanın yanındaydı. Hem okumanın hem köyde yaşamanın ilâcı gibi olabilecek Köy Enstitüleri de bu amaçla hayata geçirilmişti. Ama bunların hepsi tarih oldu. Topraktan kopuş, bir daha geri dönmemek üzere gerçekleşti ve memleketten yılda bir gelen salça, zeytin, turşuyla sınırlı nostaljik bir yere sıkıştı, kaldı.

Bağcılık, doğası gereği hata kabul etmeyen, 365 gün ilgi bekleyen yüksek riskli bir zanaat. Genç kuşak, bu belirsizlik yerine asgari ücretli de olsa “garantili” bir şehir işini ve böylece “köyden kurtulmayı” tercih ediyor. Kendi toprağını işlemek ve o mücadeleyi vermek yerine apartmanların temizliğini yapmak pahasına kentte yaşamak, bugünün doğru kararı gibi görünüyor.

Ama bu bireysel tercih kitlesel bir boyuta varınca hem köylerden beslenemeyen kentler gerçeğiyle karşı karşıya kalıyoruz hem de nesiller boyunca biriken hafıza transferinin artık çalışmadığını görüyoruz.

Dededen toruna geçemeyen bilgi kırıntılarıyla bağların ruhunun ölümünü sessice izliyoruz.

Betonun Boğduğu Bağlar: Geri Dönüşü Olmayan Kayıp

Mesele sadece “kim çalışacak?” sorusundan ibaret değil. Toprağın fiziksel olarak yok edildiği gerçeğiyle yüzleşmek zorundayız. Bursa Misi Köyü’nden geçin; zamanında göz alabildiğine bağlarla dolu yemyeşil topraklarda yükselen villaları göreceksiniz. Tekirdağ’ın yamaçlarına bakın; denize bakan bağların yerini çoktan “deniz manzaralı” siteler almış. Paşaeli’nin yüz yıla yaklaşan Semillon bağını sökmemesi için bağ sahibinin gönlünü fethetmesi hikâyesi bunun güzel bir örneği.

Kentleşme denilen bu iştahlı canavar, toprağı sadece metrekare fiyatı olan olan bir mal olarak görüyor. Oysa bir bağı imara açtığınızda toprağı kısırlaştırmış oluruz. Betonun altına giren toprak nefes alamaz ve orası artık bin yıl geçse de eski bereketine kavuşamaz. Gençler bağın zahmetinden kaçtıkça, sahipsiz kalan o kadim asmalar “değerli arsalara” dönüşüyor. İnsan kaynağını bir şekilde yeniden kazanabiliriz; ancak betonla mühürlenmiş bir toprağı asla geri getiremeyiz.

Yerel Çeşitlerin Sessiz Çığlığı

İmdat çağrısının en can alıcı noktası tam burası: Bizim bağlarımız sadece “meyve” üretmiyor. Papaskarası, Kolorko, Yapıncak, Mazrona gibi üzümler, Anadolu’nun genetik hafızası. Bu asmaların dilinden anlayan son kuşak elini çektiğinde, bu üzümler sadece biyolojik birer veri olarak kalacak. Bir asma 100 yıl yaşayabilir ama ona bakacak, onu budayacak, onun derdini anlayacak bir “insan” kalmadığında, o asma sadece odunlaşır.

Umut: “Klavye ve Budama Makası” ile Hibrit Yaşam

Peki, bu gidişatı durdurmak mümkün mü? Yeni nesle “şehri tamamen terk et ve bir köye hapsol” demek gerçekçi değil. Ancak “Bağdan Bağlanmak” mümkün. Geleceğin bağcısı, sadece şalvarıyla toprakta diz çöken değil; bir elinde budama makası, diğerinde tabletle dünyayı takip eden bir “Toprak Entelektüeli” olmak zorunda.

Sensörlerle toprağın nemini izleyen, verisini analiz eden ama aynı zamanda yüksek hızlı internetiyle bağ evinden dünyayla bağını koparmayan bir “hibrit” model, gençleri geri çekebilir. Toprağı bir “yük” olmaktan çıkarıp, butik ve nitelikli üretimin yapıldığı bir “yüksek zanaat alanı” olarak yeniden tanımlamalıyız.

Sonuç: Karar Anı

“Son hasat”ın gelmemesi için, toprağı betonun insafından, bağcılığı da prestijsizliğin pençesinden kurtarmalıyız. Yıllar sonra kadehimize dolacak olan şey, binlerce yıllık bir mirasın hikâyesi mi olacak, yoksa sadece aromalarla tatlandırılmış endüstriyel bir içeceğin soğuk tadı mı?

Son hasat gelmeden, asmanın gölgesine sahip çıkacak bir ele ihtiyacımız var. Çünkü bağ sadece üzüm değil; bizim bu topraklardaki imzamızdır.