Robert Camuto, Fransa ve İtalya’nın şarap dünyalarına ilişkin yazılarını ilgiyle izlediğim bir yazar. Okuduğum son yazılarından birisinde İtalya’nın yüz yıl önce yaşadığı ve ülkeyi faşizme götüren sürecin şarap endüstrisi ve kültürü üzerinde yarattığı değişimi ele almış. Yazıyı okuyunca o dönemi yeni ve farklı bir açıdan inceleme ve değerlendirmenin İtalyan şarap dünyasının bugünkü görünümünü daha iyi anlamamıza fırsat vereceğini fark ettim.

Camuto, 1920’lerdeki fütürist akımın öncülerinden hareket etmiş. Umberto Notari tarafından kaleme alınan “İçmenin Sanatı” (L’arte di bere) kitabı, daha sonra İtalyan Şarap Rönesansı olarak adlandırılan değişimde büyük rolü olan zekice kaleme alınmış, güçlü bir eser. Bizim yazımız, İtalya’ya biraz daha geniş bir perspektiften bakarak size, şarap dünyasının bu önemli ülkesinde yaşananları özetleyecek. Belki kendi ülkemiz için çıkarabileceğimiz dersler var mı diye bakmamızı sağlayacak.

Mussolini Öncesi İtalya: Göçün ve Yoksulluğun Gölgesinde

Faşizmin yükselişinden hemen önce İtalya, bir “birleşme” (Risorgimento) sancısı ve derin bir ekonomik krizle boğuşuyordu. Özellikle Güney İtalya (Mezzogiorno), feodal yapının kalıntıları ve verimsiz tarım politikaları nedeniyle tam bir sefalet içindeydi. Bu dönemde İtalyan halkı için “toprak,” artık karın doyuran bir ana değil, terk edilmesi gereken bir çile haline gelmişti. 1880 ile 1924 yılları arasında yaklaşık 17 milyon İtalyan, hayatta kalabilmek için okyanusu aşarak başta Amerika Birleşik Devletleri olmak üzere denizaşırı ülkelere göç etti. Bu, tarihin gördüğü en büyük kitlesel yer değiştirmelerden biriydi ve geride “erkeksiz köyler,” bakımsız bağlar ve terk edilmiş kasabalar bıraktı. Mussolini’nin “toprağa dönüş” ve “ulusal gurur” söylemi, işte bu derin toplumsal yaranın ve boşalmış köylerin yarattığı travmanın üzerine inşa edildi.

Toprakla Kurulan İdeolojik Bağ: “Terre Italiane”

Mussolini rejiminin temel dayanaklarından biri “kırsal yaşamın kutsanmasıydı.” Faşizm, şehirlileşmeye karşı köylülüğü ve toprağa bağlılığı bir erdem olarak sundu. Bu bağlamda şarap, İtalyan erkeğinin gücünü, dayanıklılığını ve antik Roma’ya uzanan köklerini simgeliyordu. Rejim şarabı “İtalya’nın kanı” olarak tanımlarken, bağcılık Akdenizli kimliğinin ayrılmaz bir parçası haline getirildi. Ancak bu ideolojik yüceltme, rasyonel bir tarım politikasından ziyade sembolik bir propaganda aracıydı.

“Battaglia del Grano” (Buğday Savaşı) ve Bağların Kaderi

Mussolini’nin 1925’te ilan ettiği “Buğday Savaşı,” İtalya’nın dışa bağımlılığını bitirmeyi hedefliyordu. Rejim, her karış toprağın tahıl üretimi için kullanılmasını emretti. Bu durum İtalyan şarapçılığı için zorlu bir süreci başlattı:

• Sökülen Bağlar: Birçok bölgede kaliteli şaraplık üzüm bağları, buğday ekimi için söküldü.
• Kalite Kaybı: Şarap, zenginler için bir keyif nesnesi olmaktan çıkıp, işçi sınıfı arasında “alkolizm ve ahlaki çöküş” simgesi haline gelmiş, burjuvazi çay ve kokteyl gibi yabancı içeceklere yönelmişti.

“Şarabın Duce’si” ve İtibar Operasyonu

Bu noktada devreye giren Arturo Marescalchi, şarabın “onurunu kurtarmak” için devasa bir pazarlama operasyonu başlattı. Şarap, hijyenik ve besleyici bir “milli içecek” olarak yeniden markalandı. Bu dönemin dikkat çeken uygulamaları şunlardı:

• Milli Şarap Kamyonu (Autotreno Nazionale): 1934’te faşizmin 12. yıldönümünde yola çıkan bu “mobil şarap dükkanı”, İtalya’yı gezerek halka standartlaşmış İtalyan şaraplarını tanıttı.
• Kadınların Eğitimi: Şarap lobisi, “İtalyan usulü içmek” (Bere all’italiana) sloganıyla kadınları hedef alarak, şarabın evdeki salonlara ve sofralara girmesini sağladı.
• DOC Sisteminin Temelleri: 1924’teki “Tipik Şarapların Korunması” düzenlemesiyle, sahteciliğe karşı bölge kontrolleri (Chianti, Marsala vb.) ve üretici birlikleri (Consorzio) kurularak bugünkü sistemin iskeleti oluşturuldu.

Tarihin Tortusunu Kadehte Tutanlar: Sürekliliğin Temsilcileri

Bu tarihsel fırtınaların ortasında, bazı aileler sadece hayatta kalmakla kalmadı, aynı zamanda İtalyan şarabının ruhunu da muhafaza etti:

• Biondi-Santi: Brunello’nun bu efsanevi üreticisi, İkinci Dünya Savaşı’nın en karanlık günlerinde müttefikler ve Almanlar bölgede çarpışırken, Tancredi Biondi-Santi’nin değerli eski rekolteleri korumak için mahzenin duvarlarını bizzat örerek saklamasıyla sürekliliğin sembolü oldu.
• Antinori: 26 nesildir üretim yapan aile, hem Mussolini döneminin merkeziyetçi yapısında ayakta kaldı hem de savaş sonrası kuralları yıkan “Süper Toskana” devrimine öncülük etti.
• Mastroberardino: Mussolini’nin “Buğday Savaşı” sırasında Güney’deki yerel bağlar sökülürken, Aglianico ve Fiano gibi antik üzümlere sadık kalarak İtalya’nın genetik mirasını korudu.

Barolo Boys ve Gelenekten İsyanla Kopuş

Savaş sonrası dönemde bu merkeziyetçi yapı, 1980’lerde Piemonte’de “Barolo Boys” isyanıyla sarsıldı. Elio Altare’nin babasının eski fıçılarını testereyle parçalaması, şarabı artık “müzelik bir mirastan” çıkarıp modern bir sanat eserine dönüştüren o radikal kopuşu temsil ediyordu.

Sonuç: Tarihin Tortusunu Yudumlamak

Bugün İtalya, dünyanın en zengin şarap mirasına sahipse, bu başarı sadece toprağın bereketiyle değil, tarihin en karanlık dönemlerinde bile şaraba yüklenen o devasa anlamlarla da ilgilidir. Mussolini döneminin sert disiplini, savaş sonrasının ekonomik sancıları ve Barolo’daki gibi “testereli isyanlar” birbirine eklemlenerek bugünkü İtalyan şarap mucizesini yarattı. Robert Camuto’nun perspektifiyle baktığımızda; bir kadeh Barolo içerken, içinde sadece üzümün değil, üzerinden geçen rejimlerin ve devrimlerin de tortusunu taşıdığını anlamak, o şarabı daha da derin kılıyor.

İtalya’nın son yüz yılda yaşadıklarına bakınca faşizm gibi bir şerden şarap kültürü ve endüstrisi için bir fırsat çıktığını görüyoruz. Ülkemizin üzerinde hayat bulduğu Anadolu toprakları, İtalyan üzümlerine atalık yapmış. Bugün sıkışmış olduğumuz talihsiz şarap ülkesi konumumuzdan çıkmak için yalnızca sahip olduğumuz hazineye taze bir yaklaşımla bakmamız gerekiyor. Bizim şarabı konumlandırmamız çok kolay. Çünkü bizim topraklarımız “şarabın hayat bulduğu coğrafya”. Bundan daha güçlü bir argüman olur mu?